Thùng gỗ ủ nước mắm là một phần quan trọng trong nghề làm nước mắm truyền thống. Để tạo ra một chiếc thùng có thể chứa hàng chục tấn cá chượp và sử dụng trong nhiều năm, người thợ phải trải qua quy trình sản xuất rất công phu. Dưới đây là 6 bước trong quy trình sản xuất thùng gỗ ủ mắm truyền thống.
1. Lựa Chọn Chất Liệu Gỗ Làm Thùng Ủ Mắm
Bước đầu tiên và quan trọng nhất trong quy trình làm thùng gỗ ủ nước mắm là lựa chọn nguyên liệu gỗ.
Các loại gỗ thường được sử dụng gồm:
- Gỗ bời lời
- Gỗ vền vền
- Gỗ bằng lăng
Đây là những loại gỗ có đặc tính chịu mặn tốt, bền chắc, ít bị ăn mòn và không tiết ra chất làm ảnh hưởng đến mùi vị, màu sắc của nước mắm trong quá trình ủ chượp.
2. Đóng Ván Thành Thùng (Vách Thùng)
Sau khi chọn được gỗ đạt tiêu chuẩn, người thợ tiến hành đóng ván thành thùng.
Kích thước và số lượng ván sẽ phụ thuộc vào dung tích thùng. Ví dụ:
Đối với thùng ủ 12 tấn cá chượp, cần khoảng 55 – 56 tấm ván với kích thước:
- Dài: 2,2 – 2,5 m
- Rộng: khoảng 20 cm
- Dày: 6 – 8 cm
Hai cạnh của mỗi tấm ván được bào nghiêng để khi ghép lại thành hình trụ, các tấm ván khít chặt với nhau, giúp thùng chắc chắn và hạn chế rò rỉ.
3. Đóng Ván Đáy Thùng
Đáy thùng là bộ phận phải chịu trọng lượng nén của hàng chục tấn cá và muối, vì vậy cần được làm từ gỗ dày và chắc chắn hơn.
Ván đáy được ngàm với ván thành bằng kỹ thuật ngàm tay đặc biệt, đảm bảo kết cấu vững chắc. Ngoài ra, phía dưới thùng còn có hệ thống kê đỡ giúp phân bổ lực đều, tránh làm hỏng các mối nối của thùng.
Công đoạn này đòi hỏi sự tỉ mỉ và tay nghề cao để đảm bảo thùng không bị rò rỉ trong quá trình sử dụng.
4. Vào Đai Thùng Gỗ
Sau khi hoàn thiện phần thân và đáy, thùng sẽ được quấn dây niền và vào đai.
Đai thùng phải được quấn đều và chắc chắn để:
- Giữ cố định các tấm ván
- Chịu được sức nặng của cá chượp
- Giúp thùng có độ bền lâu dài
Đây được xem là công đoạn thể hiện tay nghề của người thợ, bởi đai phải vừa chắc vừa đảm bảo độ co giãn tự nhiên của gỗ.
5. Xảm Thùng Gỗ
Xảm thùng là bước quan trọng giúp bịt kín các khe hở giữa các tấm gỗ, đảm bảo thùng không bị rò rỉ nước mắm.
Hỗn hợp xảm được làm từ:
- Bột trai
- Dầu rái (nhựa từ cây họ dầu)
Sau khi nấu và trộn lại, hỗn hợp này được chít vào các mạch gỗ. Khi khô, lớp xảm trở nên rất chắc, dẻo và bền, gần như không thể cạy ra bằng sức người.
6. Kiểm Tra Rò Rỉ Và Bảo Dưỡng Thùng
Trước khi đưa thùng vào sử dụng, người thợ sẽ tiến hành kiểm tra độ kín của thùng.
Các phương pháp kiểm tra phổ biến gồm:
- Kiểm tra bằng máy nén khí
- Kiểm tra bằng bóng đèn công suất lớn
Quá trình kiểm tra được thực hiện nhiều lần và rất cẩn thận, vì nếu thùng bị rò rỉ sau khi đã cho cá vào ủ thì rất khó khắc phục và gây thiệt hại lớn.
Giá Trị Của Nghề Làm Thùng Gỗ Ủ Nước Mắm
Quy trình sản xuất thùng gỗ ủ mắm truyền thống đòi hỏi nhiều công sức, chi phí và tay nghề cao. Vì vậy, chỉ những nhà thùng lớn và tâm huyết với nghề nước mắm truyền thống mới đầu tư sản xuất những chiếc thùng gỗ khổng lồ này.
Chính những thùng gỗ ủ mắm này đã góp phần tạo nên hương vị nước mắm nguyên bản, lưu giữ tinh hoa nghề truyền thống của cha ông.